Đình
thờ Quốc tổ Lạc Hồng, tọa lạc ở số 90, ấp Thạnh An 3, xã Thạnh Thới
Thuận, huyện Trần Đề. Năm nay, đúng 20 năm ngày ngôi Đình thờ Quốc tổ
được xây dựng và cũng đúng vào dịp UNESCO chính thức công nhận “Tín
ngưỡng thờ cúng Hùng Vương Phú Thọ” là Di sản văn hóa phi vật thể đại
diện của nhân loại. Đây là một trong những ngôi tổ đình thờ Quốc tổ Lạc
Long Quân, Mẹ Âu Cơ và Hùng Vương hiếm hoi trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng.
“cùng một gốc phải nhớ đến công đức sinh
thành”
Ngôi Đình
thờ Quốc tổ ở vị trí thật đẹp – hướng thẳng ra ngã tư sông Cổ Cò. Mục đích của
những người xây dựng ngôi đình này là để nhắc nhở con cháu làm người phải nhớ đến
nguồn gốc. Tất cả mọi người Việt đều là anh em có chung một tổ tiên, vì thế
trong quan hệ đối xử phải có tình tương thân tương ái giúp đỡ lẫn nhau, yêu
thương nhau và xóa đi tất cả những tị hiềm. Còn sâu xa hơn là mong ước một đất
nước thống nhất và thanh bình. Thay vì xuân thu nhị kỳ cúng tế như các ngôi
đình thờ thành hoàng bổn cảnh khác, Đình thờ Quốc tổ chỉ làm lễ mỗi năm một lần
đúng vào ngày giỗ tổ Hùng Vương. Về quá trình dựng nên ngôi Tổ đình này, bác
Lâm Văn Bé (76 tuổi) - một “bô lão” trong Ban Hội đình hào hứng kể:
- Năm 1971
thìbà con trong xóm cất một ngôi chùa
thờ Phật bằng tre lá. Tới chừng độc lập năm 1975 thì ban hương khói vẫn đốt
nhang cầm chừng vậy thôi. Tới năm 1993 thì bà con thống nhất với Mặt trận Tổ quốc,
với chính quyền là sẽ lập nên ngôi đình. Bởi vì Thạnh Thới Thuận là tiền thân của
Thạnh Thới An được chia ra từ năm 1983 nhưng Thạnh Thới Thuận lại chưa có được
1 mái đình. Mấy cụ “bô lão” nghĩ rằng “mỗi 1 làng đều cần có 1 mái đình để thờ
những quan cựu thần! Nên ngôi đình này chọn cha Lạc Long Quân, mẹ Âu Cơ…tiếp đến
là Vua Hùng rồi Bác Hồ - “Tổ quốc công thần” để thờ phụng. Hàng năm lấy ngày giỗ
tổ làm lễ niệm hương với tổ tiên.
Tổ Đình Quốc tổ ngày Giỗ tổ - ảnh Cao Long.
Giữa đình
là khán thờ trên cao là bức tranh tường họa hình 9 con rồng uốn lượn với nghĩa
“cửu long”. Tượng tiên phụ Lạc Long Quân được đắp bằng xi-măng sơn màu đồng
theo mô típ của những chàng trai Lạc Việt được miêu tả trên mặt trống đồng Ngọc
Lũ. Xếp phía trước và thấp hơn một chút là tượng Hùng Vương, người khai sáng nước
Văn Lang. Tượng tiên mẫu Âu Cơ được đắp với hình dáng của một thiếu nữ Việt Nam
đứng cạnh bên chim Việt được đặt trang trọng ở điện thờ ngay trước ngôi đình.
Hướng thẳng ra ngã tư sông lớn. Với mong muốn sao cho tất cả mọi người đều hiểu
được tâm ý “cùng một gốc phải nhớ đến công đức sinh thành”, hai bên khán thờ được
trưng hai hàng câu đối với nét chữ chân phương. Đôi câu đối bên khán thờ có nội
dung “Công cha cắt rún thương nòi giống - tình mẹ chôn nhau nhớ cội nguồn”. Còn
suốt cả 3 bức vách đều được trang trí bởi những câu giáo huấn con cháu được khắc
trang trọng. Xin ghi lại những câu mà người viết ấn tượng nhất khi đến đây để
giới thiệu với các bạn. “Trải bao thế hệ vẫn oai hùng, dựng nước Vua Hùng mở sử
cương. Hào kiệt anh thư thề nối nghiệp, từ trong bọc trứng nở yêu thương”. Một
câu khác “ Từ thửa Hồng Bàng Việt Quốc khai, Vua – Tôi đồng tắm dải sông dài,
cùng nghe chim hót vui ca hát, mà cũng đâu lưng để cấy cày”.
Múa rồng trong ngày giỗ tổ - ảnh Cao Long.
Tổ tiên chínhlà cội nguồn để cố kết cộng đồng
Trong suốt 2 ngày 18-19/4 (nhằm ngày
9-10/3 Â.L), người đến dâng hương không lúc nào ngớt… không chỉ có những người
dân ở Thạnh Thới Thuận đến đây niệm hương hướng về đất tổ mà còn có không ít
khách ở nơi khác đến đây chiêm bái, dâng cúng và vọng niệm về tổ tiên. Người ở Hoà
Tú, Gia Hoà ra, người ở Bạc Liêu lên.v.v. Cụ Nguyễn Huỳnh Ân (90 tuổi), nhà ở
TP. Sóc Trăng năm nay dâng lên tổ đình 2 câu liễn thật ý nghĩa - “Quân, Phụ thần
uy, sắc ghi văn hiến quốc. Lạc, Long thánh vũ, chỉ dụ đại đồng gia”. Cụ giải
nghĩa:
- Câu đầu
mang nghĩa rằng đất nước Việt Nam
mình có cha, có mẹ! Người Việt Nam
mình là con rồng, cháu tiên. “Lạc, Long thánh vũ, chỉ dụ đại đồng gia” hàm ý rằng
ngay từ xa xưa tổ tiên chúng ta đã chỉ ra rằng một đất nước muốn tiến lên “đại
đồng” thì tổ tiên mình chính là cội nguồn để kết nối.
Cụ Nguyễn Huỳnh Ân giải nghĩa cho tác giả về 2 câu liễn treo trong tổ đình - ảnh Cao Long.
Ngày lễ tổ
có thêm tiết mục múa lân, múa rồng cho thêm vui thôn xóm. Những tiết mục này
cũng đã được chuẩn bị kỹ lưỡng và chính những người biểu diễn cũng ý thức được
vai trò của mình trong từng tiết mục. Mở màn cho buỗi lễ là màn trình diễn trống
hội ngay trước bàn thờ Lạc Hồng Quốc tổ. Sau những tiết mục múa lân để giúp vui
cho làng xóm là đến tiết mục múa rồng, mang ý nghĩa nhắc nhở về sự tích “con rồng-cháu
tiên”. “Chỉ riêng màn múa này chúng tôi đã phải tập hơn 10 ngày cho nhuần nhuyễn!
Dù trước đó cũng đã trình diễn không ít lần ở những nơi khác”. Anh Phan Khắc Thạnh
- Phụ trách Đội lân rồng, TT.Văn hóa và Triển lãm Sóc Trăng cho biết.
Hành lễ kính cáo với tổ tiên - ảnh Cao Long.
Ngày 10-3
âm lịch trở thành quốc lễ. Theo tiến sĩ sử học nguyễn Nhã thì đây “là một chất
men kết nối lòng người… Và khi việc thờ cúng tưởng nhớ Quốc tổ là triết lý sống
hằn sâu trong tâm khảm dân gian của người Việt, tinh thần ngày Quốc tổ là chất
men kết nối mọi người. Trân trọng Quốc tổ, đó là sự đồng thuận không phân biệt
chính kiến, tôn giáo, dân tộc, là ngày hội chung của tất cả người dân Việt Nam”.
Làng Quê Thạnh Thới Thuận hôm nay - ảnh Cao Long.
Cảm động và
thật tự hào khi cả dân tộc có một ngày để cùng quay về với truyền thống lịch sử
của dân tộc, cùng cảm nhận được mạch sống thiêng liêng đang ngầm chảy từ đời
này sang đời khác... Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, đến hôm nay, gần 90 triệu
con Lạc cháu Hồng sinh sống trên khắp dải đất Việt Nam đã lập tới trên 1.400 đền
thờ các Vua Hùng và các tướng lĩnh thời Hùng Vương, rồi hằng năm tổ chức lễ hội
bày tỏ tấm lòng tri ân tiên tổ. Đây thực sự là một minh chứng khẳng định, “Tín
ngưỡng thờ cúng Hùng Vương” là một di sản văn hóa độc đáo, di sản tâm linh, di
sản tinh thần của người Việt Nam có giá trị trường tồn với thời gian.
Dải đất cuối cùng trong chuyến phiêu du của chúng tôi
là làng Hoà Tú. Làng Hoà Tú xưa rộng lắm, trải từ Cổ Cò đến giáp giới các làng
Tuân Tức, Lâm Kiết và Mỹ Phước. Nay Hoà Tú đã được chia ra 4 xã: Hóa Tú I, Hòa
Tú II, Ngọc Tố và Ngọc Đông. Đình làng toạ lạc ở xã Hoà Tú I, ngay trên nền cũ.
Năm Minh Mạng thứ 20(1841), Hoà Tú là một thôn thuộc tổng Thạnh An, huyện Phong
Thạnh, phủ Ba Xuyên, tỉnh An Giang. Được gọi là làng Hoà Tú từ ngày 05/01/1876,
thuộc hạt Sóc Trăng.
… nghe kể những chuyện xưa
Đình làng Hoà Tú hiện giờ vẫn nằm
trên nền đất xưa, nhìn ra con rạch Rò nhưng ngôi đình đã được xây mới rộng rãi,
khang trang. Vị thành hoàng được thờ ở đây là vị anh hùng Nguyễn Trung Trực - người
đã làm nên “lửa hồng Nhật Tảo oanh thiên địa - Kiếm bạt Kiên Giang khốc quỷ
thần’’. Ngày nay, trong gian thờ chính còn có trang thờ Hồ Chủ tịch và Liệt sĩ
Văn Ngọc Chính - người đã lãnh đạo Chi bộ Hoà Tú và người dân nơi đây trong
cuộc khởi nghĩa Nam kỳ năm 1940.
Một góc đình Hoà Tú.
Gian thờ bên phải và bên trái bày
di ảnh và cũng là ban thờ các vị tiền hiền, hậu hiền của làng Hoà Tú. “Tiền
hiền khai canh - hậu hiền khai cơ”. Bậc tiền hiền là những người đầu tiên bỏ ra
của cải và huy động được nhân lực, vật lực để khai khẩn một vùng đất mới được
triều đình thừa nhận về mặt pháp lý, còn gọi là ông “khai canh”, khi mất thì ở
đình làng dành cho bàn thờ riêng, gọi là tiền hiền.
Ban thờ các vị tiền hiền của làng Hoà Tú trong đình
Hoà Tú.
Khi đã quy tụ được người, đất điền
đã được cấp bằng khoán thì phải tính đến việc lập làng mới hòng tránh những
tranh chấp về sau. Đây là một công việc phức tạp và tốn thời gian. Những người
đứng ra làm đơn, chịu tốn kém, khó nhọc đến quan trên xin lập làng mới được gọi
là người khai cơ, được thờ trong đình gọi là ông hậu hiền.
Ban thờ Liệt sĩ Văn Ngọc Chính.
Cụ Mười Luông (Nguyễn Văn Luông
(83 tuổi)) ở Xóm Đình cho chúng tôi biết rằng ngôi đình cũ của những năm 30-40
là đình dựng bằng gỗ quý nhưng cũng khá lớn. Đình làng không chỉ là nơi hội họp
của những ông hương, ông làng mà còn là nơi cúng kỳ yên hàng năm, mở hát đình,
hát bội cho vui thôn xóm.
- Đất đình xưa rộng lắm, rộng hơn
bây giờ ! Tụi tui hồi còn con nít hay vô trong sân đình chơi giỡn. Tới lễ
kỳ yên, mấy ông làng cho dựng mấy dãy ghế cao “rộng thinh” vòng quanh sân đình
để dân làng vô ngồi coi hát bội. Tụi tui con nít phải leo lên cây ở xung quanh
mới dòm vô thấy được sân khấu....
Tác giả trò chuyện cùng cụ Mười Luông và Đồng chí Trần
Tấn Nhanh – Bí thư Đảng uỷ xã Hoà Tú 1.
Dấu tích còn sót lại của ngôi đình
xưa nay chỉ còn lại đôi thân hạc gỗ, vài mảnh hoa văn, vài chữ hán ở câu liển
cũ được chạm khắc tinh tế đã cho ta thấy đôi phần của dòng thời gian đã qua.
Khi thực dân Pháp bình định xong
Nam Kỳ, công việc đầu tiên là định lại việc quản lý điền địa, củng cố bộ máy
cai trị thực dân. Cũng từ đây xuất hiện nên lớp điền chủ mới với những hình
thức bóc lột mới. Còn người nông dân, người tá điền, người làm thuê thì cuộc
sống cơ cực đủ điều… làm chẳng đủ ăn. Cụ Mười Luông kể rằng chuyện gia đình cụ
ngày xưa ăn uống cơ cực vậy mà mỗi ngày cụ phát sạch cỏ 2-3 công đất là thường.
- Cái thời của ông già tui là làm
mướn không! Đất đai thì toàn là của chủ điền. Hết chơn từ dây đất này qua tới
bên sông đều là dân làm mướn cho chủ điền. Đâu có ai được miếng đất nào. Cứ
lãnh công trước… ăn trước trả sau. Cha tui mỗi một năm là nhổ 300 công mạ. Còn
bà già tui đi cấy cũng từ 200 đến 300 công. Cấy riết rồi… “chai xương sống”.
Thôi! Nhắc chi tới cái thời đó.
Tôi hỏi tiếp: Vậy so với người tá
điền làm ruộng để đóng địa tô thì người làm mướn coi bộ còn tệ hơn hả Bác
Mười ?
- Người làm mướn lơ tơ mơ… làm biếng
là nhịn đói liền. Chính đời của tui nè! Ăn cháo nấu với khoai môn, nấu với bông
súng riết mà tôi muốn khóc. Người ta tính lời thì người ta tính trước. Nhổ một
công mạ bằng bao nhiêu tiền, hổng có tính lời nữa. Cứ tính ra tiền rồi tới mùa
mình nhổ đủ 1 công mạ trả người ta. Giá này tính ra thì rẻ nhưng nếu mình mà
hỏi tiền vay thì 1 phải trả 2… lúa cũng 1 phải 2 vì tính theo mùa.
Nổi danh nhất trong giới điền chủ
Sóc Trăng là bà Phủ An với ruộng điền hơn 1.100 mẫu, chiếm trọn vùng Bưng Sa Mo
- nay thuộc khu vực ấp Hoà Bình - xã Hoà Tú II. Nơi đây sản xuất một loại lúa
ngon cơm nổi tiếng là lúa “samo”, nghe đâu đây chính là thứ lúa đã làm nên danh
tiếng của “gạo bãi Xàu”!?. Nhà của ông bà Phủ An là một toà nhà lầu kiên cố
được xây cất bằng bê tông cốt sắt đầu tiên tại Châu Thành Sóc Trăng. Mãi đến
những năm 90 của thế kỷ XX căn nhà này vẫn còn. Về sự giàu có của bà Phủ An thì
hẳn ai đã đọc sách của cụ Vương Hồng Sển đều đã biết. Khi bà chết, chỉ riêng
việc đốt bỏ giấy nợ của tá điền thôi cũng đã mất 2 ngày!? Điền chủ xưa vì sao
giàu ? Ông Lương Đắc Châu (68 tuổi), ở xã Hoà Tú 1 đến nay vẫn còn nhớ khá
rành rẽ chuyện này:
- Thời đó thu tô thì mỗi 1 công là
1 giạ rưỡi. Trong khi 1 công gặt nhiều lắm cũng chỉ 7 chục đến 8 chục bó. Hổng
khi nào tới 1 trăm, trăm rưỡi bó đâu… bởi vì cấy lúc đó 1 tầm chỉ có 6 bụi lúa…
mà nào có phân bón gì đâu!? 1 công đập rồi lúa thì chỉ cỡ 2 trăm, 2 trăm rưỡi
chớ hổng bao giờ mà tới 3 trăm ký lúa. Tá điền tới mùa gặt thì xong mùa là kể
như ăn hết mùa gặt là hỏi tiền công để ăn tiếp để đợi tới mùa cấy sau rồi. Cấy
là để trừ nợ thôi! Thành ra nếu mà tính phần trăm địa tô trên năng suất thì dữ
dằn lắm! Chủ điền bao giờ cũng nắm phần cán dù lúa có thất. Thất thì tá điền
chịu đủ…
Như vậy tá điền sau khi đóng tô
thì 1 công chỉ còn khoảng non 150kg… gánh đủ hết tiền ăn, tiền mặc, tiền thuốc
khi đau ốm. Chưa tính tiền đã ứng trước, vay trước để ăn khi thiếu hụt. Xong
mùa lúa mà trả không hết thì cứ tiếp tục trả bằng công cấy, công gặt… Mùa này
hổng trả hết thì cứ chồng vô tính tiếp mùa sau. Vậy mà còn được cho là “khoẻ
hơn người làm mướn” thì đúng là… “hết biết”. Cái nghèo “mạt rệp” cứ vậy mà
đeo bám mãi! Những chuyện vay nợ, tính lời… mua bán lúa thời tây ai muốn tìm
hiểu cho “rành rẽ” cứ tìm đọc “Hơn nửa đời hư”, “Những di cảo” của Học giả
Vương Hồng Sển; “Lịch sử khẩn hoang miền Nam” của nhà văn Sơn Nam hẳn sẽ rõ hơn
nữa! Ông Châu còn nói vui: “Cái tuồng cải lương Tiếng hò sông Hậu dù hổng nói
rành rẽ về một ông chủ điền nào mà cứ y trang như những gì đã xảy ra ở cái làng
Hoà Tú này thời đó! Tới mùa đập lúa… gánh tằng khạo, cặp-rằn cũng rảo đầu trên,
xóm dưới… “vét nồi - giũ ống, lục ổ gà mái ấp” y rang! Mà tá điền mình hồi đó “hổng
dấu” thì lấy cái gì mà ăn?!
Truyền thống khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940
Tại đình Hoà Tú cũng dành một gian
riêng để kể lại bằng hình ảnh về cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940 ở nơi đây. Đây
cũng là một câu chuyện lịch sử đã làm nên truyền thống của làng Hoà Tú, dù là
người ở Ngọc Đông hay Ngọc Tố đều rành rẽ. Với người dân làng Hoà Tú, đây là
niềm tự hào của nhiều thế hệ. Đồng chí Trần Thanh Hiền - Phó Bí thư xã Ngọc Tố
kể vanh vách chi tiết về cuộc khởi nghĩa Hoà Tú năm 40. Anh còn chỉ cho chúng
tôi những địa danh, địa chỉ cần thiết để lần theo “con đường của đoàn quân khởi
nghĩa”.
Trò chuyện cùng ông Lương Đắc Châu.
Còn ông Lương Đắc Châu thì kể cùng
chúng tôi một kỷ niệm mà ông đến giờ vẫn không thể quên trong chuyến đi xuống
hòn Đá Bạc - Cà mau, tải vũ khí về chuẩn bị cho cuộc tiến công và nổi dậy mùa
xuân 1968.
- Tự hào lắm… hãnh diện lắm khi
mình là con em của đất Hoà Tú Nam Kỳ khởi nghĩa. Đoàn của Mỹ Xuyên - Hoà Tú ở
chỗ nào là cô bác lập tức tới thăm… Người ta lại coi mình ra sao mà lại là ngọn
cờ đầu của Nam kỳ Khởi nghĩa! Ngon lành lắm… Có chết cũng không tiếc !
Xã Hoà Tú 1 – trung tâm của làng
Hoà Tú xưa nói riêng hay cả 6 xã vùng trong của huyện Mỹ Xuyên nay đã khang
trang hơn xưa nhiều với mô hình sản xuất tôm-lúa bền vững. 1 vụ lúa đặc sản-1vụ
tôm ăn chắc, kết hợp với trồng hoa màu… Rồi mô hình sản xuất “ruộng lúa-bờ hoa…
Điện, đường, trường, trạm y tế được mở rộng đã mang lại một diện mạo mới cho
làng quê Hoà Tú. Đồng chí Trần Tấn Nhanh - Bí thư Đảng uỷ xã Hoà Tú 1 nói cùng
chúng tôi:
- Đảng uỷ và UBND xã đã xác định
Hoà Tú 1 là một vùng chuyên canh tôm-lúa mang tính bền vững và mô hình này là
mô hình chủ yếu ở xã. Qua nhiều năm giữ vững định hướng này đã cho thấy – hiệu
quả của mô hình này là cao, ổn định và dễ ứng phó với tình hình dịch bệnh trên
tôm nuôi trong mấy năm gần đây. Trên bờ bao vuông tôm bà con còn trồng các loại
hoa màu cũng rất có hiệu quả. Tuy mới nhìn thì có vẻ là “đi chậm” nhưng chúng
tôi tin rằng là “tiến chắc”.
Đường giao thông nông thôn và ruộng lúa-ao tôm ở Hoà
Tú 1.
Dọc theo những con đường, bên
những vuông tôm, ruộng lúa hôm nay ở Hoà Tú 1 là những bờ hoa muôn màu khoe
sắc… không chỉ làm đẹp thêm cho những con đường, những ngôi nhà, hưởng ứng chương
trình xây dựng nông thôn mới mà đây chính là ứng dụng của chương trình canh tác
nông nghiệp theo hướng sinh thái bền vững, hướng tới mục tiêu xây dựng vùng sản
xuất nông nghiệp cho ra những sản phẩm sạch trong tương lai. Thương hiệu gạo “Ngọc
Đồng” không phải đang làm rạng danh đất Hoà Tú hay sao?! Còn chuyện vài năm
nữa, con tôm sú, tôm thẻ nuôi trên đất Hoà Tú sẽ làm nên thương hiệu tôm an
toàn, tôm sạch Hoà Tú hẳn cũng không khó lắm.
Hãy đi… để tận mắt thấy quê mình
đang đổi mới từng ngày. Hãy đi, để thấy quê mình đẹp lắm, để đến với những vùng
đất - những con người đã làm nên lịch sử hào hùng cho quê hương Sóc Trăng. Càng
đẹp hơn với những huyền thoại, những câu chuyện của một thời mở đất, lập làng…
Nhộn nhịp nhất ở chợ
nổi Ngã Năm là vào buổi sớm mai! Đây là lúc những ghe hàng bông ra chợ bổ hàng
để sau đó xuôi theo những đường kinh, con rạch, đến những mối hàng quen thuộc.
Ngày trước thì Năng Bộp làm nên đặc thù “hàng bông” của chợ nổi Ngã Năm nhưng
hiện giờ, những cọng bông súng trắng, bông súng “Đà Lạt” đỏ tím, bông súng ma
bông vàng tươi, nhỏ xíu... đã làm nên sắc màu đặc trưng của buổi chợ sớm mai.
Làm dâu trăm nhà...
Mới “sớm bửng”, nhưng trên ghe Chị Ba Nga (nhà cũng ở khu 2, TT.Ngã Năm)
đã đầy ắp hơn chục mặt hàng. Nào là: dưa leo, hành, tỏi, ớt, mướp, bông súng,
đậu cô-ve, rồi xoài, mận, nhãn, thịt heo... rồi bánh lọt, rồi bún. Ngoài việc
lấy hàng từ các ghe lớn, chị cũng có những mối đồ hàng bông trồng trên mấy rẫy
gần đây. Việc lấy hàng-bỏ hàng thật đơn giản vì đã quá quen nhau. Cần hàng nào
thì cứ lấy rồi tính giá-trả tiền, chẳng một câu trả giá. Bạn hàng quen cả
mà.
Vậy nhưng với bạn ghe hàng bông, xem như người mua đã phó thác khâu quan
trọng nhất của những người nội trợ cho mình là chọn hàng. Bó rau phải xanh
tươi, củ-quả phải đẹp, no tròn, vừa độ tươi non, ngon ngọt nhất... miếng thịt
“ba rọi” phải tươi, đều mỡ nạc. Chính vậy mà khâu lựa đồ hàng sao cho vừa ý
“mối mang” luôn được bạn ghe chọn lựa thật cẩn thận. Cũng vì lẽ đó mà chuyện
lặt rau, rửa sơ cho hàng của mình đẹp lên, bắt mắt cũng chiếm không ít thời
gian của chị Ba Nga.
Những bà nội trợ đang
bàn tính chuyện “giá hẹ xào phèo non” - ảnh Cao Long.
Xem thì lâu vậy chứ tới tầm non 8 giờ, “hàng họ” đã chuẩn bị xong hết.
Chị bắt đầu một ngày bán hàng của mình. Tính từ lúc khởi hành thì phải tới
chiều mới dứt mối bởi như chị “bật mí”: Mối của chị nhiều lắm, nhất là ở trong
đồng. Tôi khởi hành cùng ghe hàng của chị xuôi theo rạch Cái Trầu, bắt đầu đến
với những bến đợi của bạn thương hồ.
Chạy chưa đầy 10 phút, ghe đã cập bến đầu tiên ở ấp Trương Hiền, TT. Ngã
Năm. Khách mua là một người quen, nhà tuy ở gần chợ nhưng bận chuyện “làm ăn”
nên việc đi chợ giao cho bạn “thương hồ” lo giúp. Công chuyện còn lại của chị
Tám Duyên - chủ nhà chỉ là lựa lại lần cuối cho thật vừa ý. Hôm nay nhà máy xay
xát chuẩn bị vào đợt cân lúa, nhân công nhiều, món ăn cũng có vẻ thịnh soạn với
món chủ lực... “hũ hoa (khổ qua) nhồi thịt hầm”. Tôi chẳng nghe qua được một
lời trả giá! Cũng thật vui và ngồ ngộ khi Tám Giỏi - một thanh niên lực lưỡng
bước xuống bến miệng oang oang: “Lấy cho tui 1 ký bún thiếu bà Ba”! Thấy tôi
tròn mắt vì 1 ký là 1 ký chứ sao lại“1
ký thiếu”??? “Nó mua thiếu 1 ký đó. Cái thằng này nết ăn của nó hổng giống
người ta, nhưng dễ ăn”. Chị “mắng yêu”: - Cái thằng quỷ này cơm chủ hổng ăn mà
mua bún ăn riêng hả mảy?! - Cơm ăn hoài cả năm ngán chết. Sẵn hủ hoa hầm, mình
chơi bún nuốt cho nó đã. Mình ăn kiểu đó cho người ta thèm chơi! Hổng thằng nào
xin à nha... mà xin tui cũng hổng cho! Tám Giỏi nói oang oang rồi cười “ành
ạch” đúng kiểu của một anh chàng “lý lắc”.
Tiếp tục xuôi theo rạch Cái Trầu, bến thứ 2 mà chị Ba ghé không chỉ là
để bán hàng mà còn để lấy bình cà phê đá mà chủ quán hàng đã làm sẵn cho chị. Ở
bến này chị Ba Nga có tới 3 mối đang đợi. Câu chuyện của những người “nội trợ”
xứ này cũng xoay quanh chuyện hút hàng, làm giá của một món hàng nào đó. Chị
Vân - một mối hàng thắc mắc: - Có phèo non, có giá mà sao thiếu hẹ hả bà Ba?
Vậy rồi làm sao mà xào giá hẹ? Hẹ mấy bữa nay lên giá nên bà Tám Trường neo
không chịu nhổ nè. Chị Nga trả lời: - Ngoài chợ hẹ giá lên tới 25.000 đồng nên
tao hổng lấy. Tới lứa nhổ rồi mà bả hổng chịu nhổ mà cứ để đợi giá lên hoài.
Đâu mai chiều tụi mày nói bả nhổ coi chớ hàng xóm với nhau không... nữa hổng
mua đồ của bả thì bả đừng trách. Cái vụ này thì mấy bà ở đây nói mới mạnh, bả
mới ngán.
Bến cây gừa Long Bình
- nơi chị Ba Nga ghé lại lâu nhất - ảnh Cao Long.
Quả là khách hàng ở xứ này mới thật sự là “thượng đế” khi đầu mối hàng
cũng là những người quen biết. Loanh quanh vài ba bữa rồi cũng gặp nhau.
Trên chiếc đò dọc chạy theo sau ghe hàng của chị Ba Nga, không cần phải
“sành sõi” tôi cũng biết được điểm ghé kế tiếp của chị bởi mối mua hàng đã chờ
sẵn ở dưới bến sông đoạn Long Tân. Câu chuyện giữa người bán (chị Ba Nga) - người
mua (Chị Tư Duyên) mà chúng tôi chứng kiến là những lời thăm hỏi chuyện làm ăn -
bán buôn lóng rày sao thấy thiếu một người quen ở chợ cũng là một bạn hàng bán
cá lóc đồng! Cái mộc mạc, chân chất tình đời, tình người ở xứ này là vậy.
- Chị Hai em nghỉ bán 3-4 bữa nay vì đám lúa ở nhà tới lúc gặt rồi. Hơn 20
chục công chớ đâu có ít. Máy gặt thì máy gặt chớ cũng phải coi sóc, coi cân lúa
rồi cơm nước cho mấy người mần cho mình. Nhà chỉ đơn chiếc mà! Xong hết việc
chắc đuối nên nghỉ thêm vài ngày rồi mới ra chợ!?
Bến sông, dưới bóng mát của một cây gừa lớn đoạn Long Bình có lẽ là bến
ghé lâu nhất trong chuyến đi của chúng tôi theo ghe hàng của chị Ba Nga! Hai
mối hàng không chỉ lựa hàng nhiều mà còn có vẻ hơi khó tính khi chọn hàng... từ
đồ hàng bông cho tới trái cây. Vậy mà người bán vẫn chẳng mảy may một chút khó
chịu... vẫn là cuộc chuyện trò thân tình thường thấy của những người nội trợ.
Nắng lên đã có vẻ “gắt’ trên rạch Cái Trầu... chiếc ghe hàng bông vẫn
lạch tạch tiếng máy nổ xuôi theo con rạch đến những bến mới. Những bó bông
súng, những trái mận đỏ hồng, những bó đậu đũa, chùm đậu cô-ve mơn mởn, non
tươi vẫn đang chờ “mối mang” dọn bớt. Những câu chuyện của “bạn ghe hàng bông”
làm tôi chợt nhớ những câu thơ của nhà thơ Quân Tần viết về nỗi lòng của khách
thương hồ thật hay:
“Lên bờ dạ lại nhớ sông!
Thương hồ một mái chèo rong bến đời”.
Phải rồi! Những bến đời của sông nước Nam Bộ luôn tràn đầy nghĩa tình
chòm xóm, con người luôn có niềm tin chân chất vào tình đời, tình người. Nghĩa
tình ấy thấm sâu vào máu thịt nên luôn làm ta nhớ, dù chỉ là một thoáng “đi
rong” qua những bến sông.
Chị Chín Tuấn (người
đứng - mặc áo hoa cà tím) đang bổ hàng lúc sáng sớm ở chợ nổi cùng ông xã
(người ngồi, mặc áo thun xám) - ảnh Cao Long.
... “Đổi tiền cũ lấy
tiền mới”?!
Cũng trên đường cặp kênh Cái Trầu ra Long Bình, tôi gặp xe hàng của chị
Chín Tuấn (Tuấn là tên chồng của chị) đang đưa hàng đi bán dài dài trong xóm.
Xe hàng của chị cứ như một cửa hàng tạp hoá nhỏ di động. Nào bịch ớt đỏ, chùm
hẹ bông, rau củ... thì còn có cả bột giặt, bánh tây, lớp nào dầu gội đầu và một
hũ hột sen khô. Tiếng “kèn hơ” toe toe cùng tiếng bánh xe lăn lục cục, lục cục
chính là tiếng rao hàng của chị. Xem nhanh lại những tấm ảnh đã chụp buổi sáng
hôm trước, tôi phát hiện ra hai tấm ảnh mà mình đã tình cờ “bắt lại” được cảnh
chị Chín cùng ông xã sáng sớm chèo ghe đi bổ hàng. Tôi như đọc được niềm hạnh
phúc bình dị của chị qua nụ cười thật tươi trên những vòng bánh xe đi. Chỉ là
cuộc trò chuyện ngắn bên đường nhưng tôi thật ấn tượng khi nghe chị ví von về
cái nghề của mình!
- Coi vậy chớ cũng cực lắm chú ơi! Chọn hàng, lựa đồ, xanh sửa rồi đi
bán cũng hết 1 ngày. Bữa nào bán được nhiều thì lời 1-2 trăm... bữa nào ế cũng
kiếm được 7-8 chục. Cũng đủ tiền cho sắp nhỏ đi học. Được một cái... nghề này
nếu siêng thì mỗi ngày cứ “đổi tiền cũ lấy tiền mới”! Thành ra cũng có tiền xài
hoài vậy mà...
Chị Chín Tuấn cùng
“cửa hàng tạp hoá di động” trên đường Long Bình - ảnh Cao Long.
Nếu có đến Sóc Trăng, đi chơi chợ nổi Ngã Năm, theo kênh Xáng Chìm ngắm
“bẹo”, thức đêm ngắm trăng cùng bạn thương hồ, xuôi kênh Quản Lộ về Bạc Liêu,
miệt dưới... Hãy dành một khoảng thời gian để theo một chuyến “hàng bông”... Hẳn
khi ấy, ta sẽ cảm nhận hết được cội nguồn của nền kinh tế “thương hồ”, mới thấm
được cái tình làng, nghĩa xóm, của tình đất, tình người ở 5 ngả sông thương.
Chợ nổi ở phương nam có tự khi nào hẳn chẳng
ai có thể trả lời chính xác, nhưng khởi nguồn có lẽ bắt đầu từ chuyện ông Thủ
Huồng và địa danh Nhà Bè. “Nhà Bè nước chảy chia hai. Ai về Gia Định Đồng Nai
thì về”! Địa danh lưu dấu ấn về những bước chân của tiền nhân đi mở cõi, nối
quá khứ với hiện tại, là sáng tạo nghiệp “thương hồ”. Cái nhà bè của ông Thủ Huồng
là có lẽ là cái “chợ nổi” đầu tiên ở đất Nam Bộ.Với cư dân Đồng bằng SCL cùng đặc thù sông nước,
giao thông đường thuỷ “ tiện-lợi” thì ở mỗi vàm sông, mỗi ngã sông luôn hình
thành nên một khu chợ “trên bên-dưới thuyền”. Tuỳ địa thế mà chợ ở trên bờ
sáng, bờ vàm hay chợ ở dưới vàm sông trở nên nhộn nhịp, “sung túc”. Âu...chợ nổi
Ngã Năm cũng vậy!?
Ngã Năm – Thị tứ “hàng bông” giữa rún phèn
Chợ nổi
Ngã 5 có tự khi nào? Chính xác thì đến giờ này, chúng tôi vẫn chưa tìm ra tài
liệu nào xác nhận, nhưng có thể khẳng định “tuổi” của chợ Ngã 5 không thấp hơn
chợ nổi Ngã Bảy với mối tình của “anh bán chiếu”.
Kênh Quản Lộ-Phụng Hiệp, xưa có thời gian còn
gọi là kênh Phó Đường là tuyến giao thông đường thuỷ huyết mạch nối liền vùng Cần
Thơ với vùng Cà Mau, U Minh. Cùng với quá trình khai thác vùng đất này vào đầu
thế kỷ 20. Những con kênh đào ngang, xẻ dọc nhằm tiêu thoát nước, xả phèn…hình
thành nên những đồng lúa trù phú miệt Hậu Giang đã hình thành nên thị tứ Ngã 5
giữa vùng rún phèn - tiếp giáp các tỉnh: Cần Thơ, Rạch Giá, Bạc Liêu và Sóc
Trăng.
Ngoài kênh Quản Lộ-Phụng Hiệp, một ngả
xuôi về Bạc Liệu, Cà Mau, một ngả ngược lên Ngã Bảy để ra sông Hậu, 3 ngã còn lại
là Rạch Cái Trầu đổ ra Phú Lộc-Thạnh Trị, Rạch Xẻo Chích đi về Vĩnh Quới-Ngan Gừa,
ngả thứ 5 là kênh “Xáng chìm” đổ về Trà Bang-ra sông Cái Lớn, xưa vốn thuộc đất
Rạch Giá, nay thuộc huyện Long Mỹ (Hậu Giang). 5 ngả hợp thành hình ngôi sao
xoè rộng giữa vùng đồng đất bằng phẳng, xưa đầy lung, bàu và phèn, vốn chỉ hợp
với cỏ năng. trò chuyện với những cư dân cố cựu ở xứ này là Bác Ba Vĩ, Hai Hoà
(71 tuổi), chú Tám Đến (64 tuổi) để ôn lại những chuyện “xưa và nay” ở chợ nổi
Ngã Năm ngay đầu vàm kênh “Xáng Chìm” (Khu 2-Thị trấn Ngã Năm, huyện Ngã Năm
(Sóc Trăng), thật thú vị khi biết rằng:- Với khách thương Hồ và người bán buôn ở
chợ nổi Ngã 5, làm gì có một giấc ngủ “đúng nghĩa”...giấc ngủ đối với họ chẳng
qua chỉ là “ngả lưng” đôi chút. Bác Hai Hoà vừa cười khà khà vừa nói:
-Xứ này trước năm 45(1945) thuộc Rạch Giá. Xuồng ghe khi
đó họp chợ toàn là xuồng ba lá đậu nghẹt hết cả một khúc sông. Thời đó muốn đi
từ bờ này sang bờ bên kia đâu cần đò ngang-đò dọc gì? Cứ nhảy xuống chiếc xuồng
này, chuyền qua chiếc kia là tới! Thời Việt Minh còn “xung ác liệt” vì lâu lâu
có văn nghệ, có bộ đội qua lại…cái chợ này khi đó cũng là một đầu mối cung hàng
hoá đủ thứ về các vùng trong.
-Nói
là họp chợ chớ ở chợ Ngã Năm làm gì có họp chợ!? Bác Ba Vĩ bổ sung: - Trong
ngày chỉ có “đông hay không đông” thôi! Cữ 2 giờ sáng, là có nhiều người đi chợ
để lựa hàng đem về. Cứ vậy co tới tầm 8-9 giờ thì thưa bớt. Những ghe hàng bông
lớn đậu đó thì cứ bán lai rai, lai rai hoà cho tới tối, tới khuya, rồi tới
sáng...
Đã gọi là chợ thì hiển nhiên hàng hoá nào
thiếu món gì, từ hàng xa xỉ phẩm, kim khí điện máy cho đến bán buôn vàng bạc...nhưng
đó là chợ Ngã 5 ở trên bờ, còn với Ngã 5 chợ nổi, những mặt hàng rau trái, củ quả...nói
như cư dân ở đây thì đồ “hàng bông” mới là đặc thù của chợ. Chợ nổi Ngã 5 đóng
vai trò cung cấp sỉ “đồ hàng bông” để các bạn thương hồ “bổ hàng” đổ về các ngã
chợ khác. Vai trò đầu mối hiện rõ qua sức chở của những chiếc ghe chở hàng “khẳm
lừ” neo bên bờ kênh.
Với bạn “thương hồ”, chiếc ghe hàng có
vai trò vừa như một kho hàng, vừa như chính căn nhà của họ. Đồ hàng ở đây đi
qua Long Mỹ, về Vị Thanh (Hậu Giang), đồ hàng theo ghe về Bạc Liêu, về Cà Mau
và lúc hút hàng thì theo kênh Quản Lộ đổ ngược lên Ngã Bảy, Ngã Sáu, Phong Điền,
Cái Răng, Ba Láng. Cứ ở đâu, chợ nào hút hàng gì thì bạn thương hồ đều “hú”
nhau chuyển hàng qua-lại. Thời buổi này thì cái điện thoại di động là “vật bất
ly thân” của khách thương hồ!? Thời gian của họ hầu như chỉ ở trên chiếc ghe là
chính?! Anh Hai Ơn (46 tuổi) – chủ một ghe hàng bán xoài trái có 1 căn nhà tường
ở ngay đầu vàm kênh Xáng chìm, một căn nhà tường và mảnh vườn (8.000m2) trong
ruộng nhưng hầu như thời gian ở trên ghe hàng “bồng bềnh cùng sông nước” có vẻ
nhiều hơn là ở trên bờ. Đây có lẽ cũng là đặc điểm chung củakhông ít bạn thương hồ!? Căn nhà, mảnh vườn,
miếng ruộng ở trên bờ có vẻ như ít gắn bó với họ bởi đã theo nghiệp “thương hồ
gạo chợ, nước sông”. Anh Ơn cười “méo sẹo” khi tôi hỏi ruộng, vườn của anh năm
rồi “trúng-thất”?
-Cho
người ta mướn từ hơn cục năm nay chớ có làm gì đâu mà biết! Nào giờ mình cũng
chỉ bán buôn cây trái ở chợ này…Tới chừng lấy vợ thì “ông già vợ” cho 2 vợ chồng
8 công đất để mần ăn mà từ đó tới giờ đâu có đụng tới. Khi lên liếp xong…nhìn
miếng vườn rộng rinh mà ngán. Ngán vì nào giờ mình đâu có biết trồng trặt gì
đâu? Thôi thì ra chợ bán buôn cho khoẻ.
Chiếc ghe hàng của anh Hai Ơn thực ra là chiếc ghe được cải
hoán lại từ chiếc võ lãi trọng tải 2 tấn, gắn máy xe hơi “chạy xé nước”. Tính
trung bình thì mỗi ngày anh bán được 2 ghe xoài trái, vị chi là 4 tấn xoài. Cứ
sắp hết hàng thì điện thoại cho mối từ An Giang, Cần Thơ hoặc chuyển xuống bằng
xe tải. Năm rồi cho tới năm nay thì còn “ngon hơn” bởi xe tải đã đi thẳng theo
tuyến đường Quản Lộ Phụ Hiệp-Cà Mau đâm thẳng xuống, ngắn hơn trước non ba, bốn
chục cây số! Chi phí dư ra coi phư đồng tiền lời “phụ thêm” cho cả 2 bên bạn
hàng!
Đêm Ngã Năm và buổi sớm mai ở chợ nổi
Theo chỉ dẫn của Bác Hai Hoà, chúng tôi
cùng trải nghiệm một đêm với chợ nổi Ngã 5. Đúng là chợ nổi Ngã 5 lúc nào cũng
“họp chợ”, có khác chăng là bán buôn có đông hay không mà thôi, bạn thương hồ
có nhộn nhịp ngược xuôi hay không mà thôi!
Đãgần 1 giờ sáng, vậy mà vẫn tiếng “lụp cụp” của xuống ghe cập mạn, “ục sạc”
tiếng mái chèo khuya nước “giỡn ánh đèn đêm”, lao xao tiếng người bán, người
mua lựa hàng, trả giá....Ánh đèn pin loang loáng trên sông...Đan xen qua lại, tới
lui giữa các ghe thương hồ là những chiếc ghe hàng bán đồ ăn khuya, bán nước giải
khát, phục vụ tận nơi với cháo khuya, hũ tiếu với cà phê sữa đá, nước ngọt đủ
loại...Rồi tiếng ghe máy của bạn thương hồ đã lên đầy hàng xuối đi 5 ngả.
Đi dạo buổi khuya (từ 12 đến 4 giờ sáng) ở
chợ nổi ngã 5, ngắm trăng lên, tôi mới nghiệm được rằng: những người có nhiều
tuần trăng, có nhiều cơ hội ngắm trắng nhất hẳn là những bạn thương hồ, khách
thương hồ lên đênh cùng sông nước chợ nổi. Chỉ cần nhìn trăng lên, họ nói đúng
phóc bây giờ là quãng mấy giờ mà không cần nhìn đồng hồ, nhìn bóng trăng soi là
tỏ con nước chảy ròng, chảy lớn, là nói ngay hôm nay mùng mấy.
Trong thời gian gần đây, những con lộ nông
thôn đã mở, xã liền xã, huyện liền huyện...xe gắn máy đã là phương tiện “đi chợ”
khá thông dụng để thay thế chiếc xuồng ba lá ngày xưa. Câu chuyện bên ly cà phê
đen “chợ nổi” quãng hơn 3 giờ sáng đã giúp chúng tôi hiểu thêm nhiều về những
nét sinh hoạt đặc trưng của vùng đất ngày xưa vốn nổi danh là “rúng phèn” qua
câu ca dao hiện đại nhưng được phát âm theo gọng Nam Bộ: “Ai về Thạnh trị ăn
năng”. Nhưng năng bây giờ đã hiếm, khó có hàng vì ruộng đều đã làm lúa 3 vụ?
Thành ra loại rau thay thế năng bây giờ là bông súng? Bông súng đủ loại được trồng
ở các mương vườn, mương ruộng.
Anh Thạnh
Phone (xã Vĩnh Phú, huyện Vĩnh Lợi-Bạc Liêu) cùng tôi ngồi nhâm nhi ly cà-phê
đen ở quán CaPhe Chợ nổi ngay đầu vàm rạch Cái Trầu cho biết - cứ 2-3 ngày là
anh có một chuyến ra Ngã Năm bổ hàng về bán trong xóm. Mỗi chuyến “Hông đa”
cũng chở được 3-4 trăm ký hàng. Nào là các loại rau củ, bún, rồi thịt, rồi cá.v.v.
“Tui cũng bao luôn chuyện mua hàng cho nhà nào trong xóm có đám tiệc cần bổ
hàng về gấp. Coi như bỏ công làm lời vậy mà”! Còn anh Hai Sơn ở xã Thạnh Tân,
huyện Thạnh Trị (Sóc Trăng) nhà ở cách chợ nổi Ngã Năm khoảng 8 km thì coi nghề
“đi chợ” như một nghề “tay trái” lúc nông nhàn. “Ở xứ này thì nhà nào cũng ruộng,
cũng vườn…công chuyện thực ra đâu có lúc nào hết! Thành ra thay gì phải mất một
người ra chợ thì cứ ở nhà để làm. Muốn mua gì, ăn gì thì đã có “bạn hàng bông”
ra chợ lựa dùm rồi. Ở nhà mình mần thính ra hổng mất ngày công mà còn tiết kiệm
được tiền xăng xe…dù có lấy đồ giá “cứng hơn chút đỉnh” nhưng được đồ ngon, đồ
lựa thì tính ra vẫn còn rẻ hơn nhiều so với phải ra chợ”.
Trời đâm mây ngang, nắng sớm dần lên phủ
lên 5 ngả “thương hồ” cảnh sắc của một buổi chợ mới nhộn nhịp, huyên náo. Theo
kênh sáng chìm, chúng tôi đi ngắm những hàng “bẹo”, cảnh bán buôn sôi động nhất
trong ngày ở chợ nổi. Bẹo ở mũi ghe....bẹo ở đuôi ghe...bẹo trên cây xào cột
ghe đợi khách. Bán gì-bẹo đó. “Bẹo” không cần ồn ào níu kéo khách từ xa, bạn
hàng đã nhận biết ngay món hàng mà mình cần mua để tìm đến...
Nguyên uỷ của “bẹo” bắt đầu từ đâu? Tôi
đồ rằng nó vốn là từ “péo” của tiếng Triều Châu, mà âm hán việt chính là từ “biểu”
- có nghĩa là thông báo, bố cáo để cho biết. Phải chăng đây vốn là một cách rao
hàng khi xưa của những chú “chệt rẫy miệt Hậu Giang”!? Rồi người Việt học theo
nhưng lại việt hoá thành ra từ “bẹo” cho dễ phát âm!? Và đến nay, trải qua bao
thăng trầm của dòng thời gian...bẹo đã trở thành biểu tượng của chợ nổi.
Bẹo dập dờn trên con sóng, bỏ qua mọi
thanh âm ồn ào của tiếng ghe máy, của tiếng người hỏi giá “lại-qua”...của tiếng
mái chèo, của con sóng nhỏ đang óc ách đập bờ....
Nói đến chợ nổi là phải nhắc đến những
hàng “bẹo” của đủ màu rau-củ-quả! Vậy nhưng trên đường ngược ra đầu vàm, chúng
tôi phát hiện một người bán hàng ở chợ nổi mà không “bẹo hàng”? Hàng của chị vẫn
phải dùng lời rao truyền thống. Và món hàng của chị vốn dĩ cũng là một mặt hàng
truyền thống ở đất Nam Bộ mà!? Đó là ghe hàng mắm ruốc của Chị Loan-nhà ở tận
Cái Đôi Vàm, Cà Mau. Trên chiếc ghe hàng 5 tấn gần đủ cả bộ sậu: con rể, con
gái, con trai và cháu ngoại, ở nhà chỉ còn ông xã và đứa con trai coi việc mua
ruốc, ủ mắm. Lời rao hàng như sao động sóng nước chợ nổi, vượt lên những ồn ào
của khu chợ… “Mắm ruốc Cái Đôi Vàm ngon lắm nè cô bác ơi”.
Tay thoăn
thoát gói những bịch mắm, rồi cân, rồi thối tiền cho khách, chị cho tôi biết: Mỗi
tháng chị đi 2 chuyến, mỗi chuyến từ 4 đến 5 ngày cùng với 3 tấn mắm. Bỏ mối suốt
từ chợ Ngã Bảy đổ dài về đến đây còn độ 250 ký nên đậu lại bán lẻ. “Chắc cũng tới
chiều là hết hàng. Cơm nước xong xuôi độ chừng 8 giờ tối nổ máy về tới nhà thì
vừa hừng đông”! Cô con gái của chị Loan năm nay mới 18 tuổi nhưng đã có 1 cậu
con trai sắp sửa tròn năm luôn miệng tíu tít kể chuyện làm mắm ruốc ở quê, về
nghề đi ruốc và cũng thật đỏm dáng trước ống kính máy ảnh của tôi, dù nước da
em rám đen vì nắng và gió của sông nước chợ nổi!!!
Đến chợ nổi Ngã 5, nếu không phải khách
thương hồ mà chỉ thuần tuý là một khác “lãng du”, chí ít cũng nên dành thời
gian 1 ngày đêm khám phá chợ nổi. Mỗi một ngã kênh, mỗi địa danh đều gợi cho ta
chút dấu ấn của tiền nhân khi xưa đi mở đất.
Đi chơi chợ nổi, ta không chỉ là đi để ngắm
cảnh xuống ghe tấp nhập bán buôn, xem những hàng bẹo ngộ nghĩnh dập dềnh trên
sông nước...mà đến với chợ nổi, là đến với tầng “sâu nhất” văn hoá của sông nước
bản địa, là cội nguồn sáng tạo nên nền kinh tế “thương hồ”.
Vàm
Cổ Cò là nơi đánh dấu điểm khởi đầu của sông Mỹ Thanh và cũng là điểm
cuối cùng của con rạch Cổ Cò. Khi bắt tay vào thực hiện tập ký sự này,
thực tình chúng tôi đã bối rối bởi cách gọi tên của địa danh này. Với
những người cố cựu ở vùng Cổ Cò, Hoà Tú thì luôn gọi nơi đây là: ngã ba
Cổ Cò hoặc chỉ đơn giản là Cổ Cò, đi Cổ Cò, ở Cổ Cò... Còn ở không ít
sách báo và lớp trẻ thì thường gọi là ngã tư Cổ Cò. Vậy vàm sông này là
ngã ba hay ngã tư?
Cổ Cò... ngã ba hay ngã tư? Khi chuẩn bị thực
hiện tập ký sự này, chúng tôi thật bối rối khi tham khảo ảnh chụp Ngã ba
Cổ Cò của Google eath và so sánh với những tấm bản đồ xưa mà chúng tôi
có trong tay? Đó là bản đồ tỉnh Sóc Trăng năm 1868 và bản đồ tỉnh Bạc
Liêu trong Địa chí tỉnh Bạc Liêu in năm 1925. Cổ Cò ngày xưa thuộc làng
Hoà Tú... mà làng Hoà Tú xưa thì rộng lắm, trải từ Cổ Cò đến giáp giới
các làng Tuân Tức, Lâm Kiết và Mỹ Phước.
Vàm Cổ Cò nhìn từ hướng Tổ đình Quốc Tổ. (Ngã sông bên trái là Kinh Mới, Ngã Sông bên phải đổ về Vàm Lẽo) - ảnh Cao Long.
Ảnh chụp từ vệ
tinh của Google eath thể hiện rõ ràng hình ảnh của 4 ngã sông hiện lên
thật rõ nét. Trước tiên là từ ngọn rạch Cổ Cò đâm xuống đến vàm sông, kế
đến là ngã Mỹ Thanh đổ thẳng ra biển, ngã thứ ba xuôi hướng Vàm Lẽo về
ngả Bạc Liêu, còn ngã thứ tư là con kinh mới đâm thẳng về TX. Vĩnh Châu.
Vậy nhưng với những lão nông “cố cựu’’ ở làng Hoà Tú xưa thì Cổ Cò vẫn
chỉ là ngã ba. Cụ Nguyễn Văn Luông (83 tuổi) hiện ngụ tại Xã Hoà Tú 1
khẳng định: “Ngã ba, ngã ba! Xứ này chỉ kêu bằng ngã ba Cổ Cò hồi nào
tới giờ”!
Trò chuyện với chúng tôi, ông Lương Đắc Châu (68 tuổi), cũng ở Hoà Tú 1 giải thích cặn kẽ hơn: - Tại sao gọi là
ngã ba. Bởi vì cửa Mỹ Thanh vô một ngả, đâm về Bạc Liêu một ngả… Đâm về
Mỹ Xuyên, vàm Tho đó… một ngả. Vàm Tho về Mỹ Xuyên. Thì ba ngả này hợp
lại thành ngã ba Cổ Cò.
Nếu nhìn từ trên
cao xuống thì thật rõ là vàm sông mang hình dáng ngã tư, nhưng với Lâm
Huy - quay phim đi cùng tôi thì đúng là thật khó để tìm một góc ghi hình
có thể khả dĩ miêu tả được hình ảnh đó dù đứng ở đâu trên vàm sông
này... Cũng thật khó cho người quay phim nếu muốn diễn đạt bằng ngôn ngữ
hình ảnh toàn cảnh vàm sông này chỉ với 1 vài khung hình. Chúng tôi
đành chọn cách - khảo sát từng nhánh sông. Trước tiên là ngã đi về Vàm
Lẽo-Bạc Liêu.
Là một chi lưu tự
nhiên của cửa biển Mỹ Thanh nên Vàm Lẽo cũng quanh co, ngoằn nghèo với
những đám là dừa nước, rau mui, rừng sát dọc 2 bờ. Cho đến thời điểm
này, vùng này vẫn còn “đất rộng, người thưa”... Nghề đóng đáy trên đoạn
sông này đến giờ xem ra vẫn còn “thịnh’’ bởi cá, tôm vẫn còn dồi dào dù
cho có ít hơn xưa. Những ngôi miếu nhỏ thờ bà, thờ thuỷ long công chúa
thi thoảng lại hiện ra ở một khúc quanh. Tham khảo những nguồn sử liệu
cho thấy - ngày trước, con rạch này là tuyến đường thuỷ nội điạ độc đạo
nối liền vùng đất Bạc Liêu với Sông Hậu, Sông Tiền và cả biển Đông. Từng
là con đường để người Việt từ miệt Tiền Giang, người Hoa từ Sài Gòn-Bến
Nghé … về miệt Bạc Liêu khai làng, dựng ấp.
Ngã sông thứ 2 mà
chúng tôi khảo sát có tên Kinh Mới. Chạy từ Cổ Cò về Phạm Kiểu-Vĩnh Hiệp
rồi xuôi về tới TX.Vĩnh Châu. Đã là kinh đào thì hiển nhiên thẳng tắp,
khác hẳn những đường nước tự nhiên ngoằn nghèo, quanh co uốn lượn. Dù là
kênh đào nhưng hai bên bờ kênh, những cây bền, cây mắm cũng đã dọc dày
và chỉ cần nhìn vóc dáng của cây, hẳn ta cũng biết được “tuổi’’ của con
kênh này. Biết rằng đã được đào từ khá lâu, nhưng là vào quãng thời gian
nào thì chắc phải nhờ đến những vị cao niên ở vùng đất này chỉ giáo.
Cụ Châu Văn Háo kể
cùng chúng tôi câu chuyện xưa về con kênh này: “Hồi trước muốn vô Vĩnh
Châu thì mình phải đi đường sông vô vàm Trà Nho. Sau đó đào con kinh này
sắn vô ngay đó thì kêu bằng Kinh Mới… kinh đào. Còn Vàm Lẽo thì đi về
Bạc Liêu. Tôi hỏi: - Lúc Củ còn thanh niên trai tráng thì con kênh này
đào chưa? Cụ Châu Háo: - Trước đó lâu lắm rồi. Bà già tui bây giờ tính
ra một trăm mấy rồi mà bả kể hồi mới dời nhà ra Kinh Mới ở thì khi nước
ròng sát thì chỉ việc săn quần lội qua. Mà bây giờ nó cỡ đó đó…
Vậy là đã rõ, ngã
thứ tư của vàm Cổ Cò là một con kênh được đào sau này vào thời pháp
thuộc trong công cuộc khai phá đất Nam Kỳ của thực dân Pháp. Tuy nhiên,
có thể con kênh này được đào sau năm 1925 vì khi tra cứu Địa chí tỉnh
Bạc Liêu-in năm 1925, con kênh này vẫn chưa xuất hiện trên bản đồ. Có lẽ
lúc mới khởi đào, con kinh này chỉ phục vụ cho quá trình khẩn hoang,
tiêu thoát nước để trồng lúa kiểu như một con kênh nội đồng hoặc kênh
cấp 3 ngày nay... Qua thời gian cùng quá trình mở rộng sản xuất nên con
kinh mới ngày càng được mở rộng và có quy mô như ngày hôm nay, đã trở
thành một tuyến đường thủy quan trọng trong toàn vùng.
Vậy là những thắc
mắc của chúng tôi đã được giải đáp - gọi vàm Cổ Cò là ngã ba theo cách
gọi của người xưa -hay gọi là ngã tư đều đúng cả!
Vụng nước xoáy và miếu thờ Bà Thiên Hậu Vàm Cổ Cò xưa vốn
là nơi “sông sâu nước chảy” và đầy cá dữ. Trong sách của các nhà khảo
cứu lịch sử nổi tiếng như Sơn Nam, Vương Hồng Sển đã ghi nhận: ngã ba
Vàm Lẽo, Cổ Cò… là nơi ngày xưa có nhiều cá sấu. Cho đến tận năm
1904-sách Địa chí Sóc Trăng vẫn còn ghi nhận về sự quậy phá của cá sấu ở
vùng này.
Toàn cảnh Tổ Đình Quốc Tổ Lạc Hồng - ảnh Cao Long.
Những năm cuối thế
kỷ 19, đầu thế kỷ XX, hầu như vùng này chưa có hệ thống thuỷ lợi, những
người mới đến còn thưa thớt nên chưa chế ngự được tính hung dữ của các
dòng sông… nên những vàm sông lớn luôn là nơi ẩn chứa bao nguy hiểm,
gian nan rình rập bước chân người đi mở đất. Vào những con nước đổ, nước
rong ở vàm Cổ Cò, một vụng nước xoáy ở nơi ba dòng nước gặp nhau tạo độ
rộng và sâu hun hút. Người qua đây vào con nước đổ thường đậu ghe xuồng
lại khấn vái thuỷ thần rồi chờ nước rong mới dám vượt ngã ba. Dẫu ven
sông, ven rạch Cổ Cò lắm bờ bụi, nhưng đấy chẳng phải là lý do để ghe
xuồng ngày xưa ghé đậu chờ nhau như trong câu ca dao: “Bớ ghe sau chèo
mau tui đợi! Khúc sông này bờ bụi khó qua’’... mà chính là vụng xoáy
đang chực chờ ở vàm sông rộng.
Ngay cả đến bây
giờ xoáy nước ấy vẫn còn dù đã nhỏ hơn ngày xưa nhiều. Có lẽ hệ thống
thuỷ lợi cùng với những con kênh đào ngang, xẻ dọc ngày càng nhiều đã
giảm bớt áp lực nước đổ về đây? Rất tiếc là hôm chúng tôi ghi hình thì
vào ngay con nước kém nên xoáy nước không rõ ràng lắm, chỉ là một xoáy
nước có đường kính hơn 15m, xoay vòng kéo theo những giề Lục Bình xoay
tròn, nhưng theo cư dân ở đây thì vào những con nước rong, nước lớn...
xoáy nước này vẫn thừa sức nhấn chìm những mảng lục bình lớn xuống đáy
sông!?
Tượng và ảnh Bác Hồ được đặt trang trọng trước tổ đình - ảnh Cao Long.
Đây hẳn cũng là lý
do để ở ngay bên bờ nhìn thẳng ra vàm sông Cổ Cò là một ngôi miếu thờ
Bà Thiên Hậu được những vị tiền nhân dựng lên. Tín ngưỡng thờ bà Thiên
Hậu (hay còn gọi là Thiên Hậu Thánh Mẫu) phổ biến ở những nơi có nhiều
người Hoa định cư, làm ăn buôn bán. Trải qua năm tháng, Thiên Hậu Thánh
Mẫu được xem là Thần phù hộ cho người đi biển, làm nghề sông nước, hạ
bạc, thương hồ, người Việt còn gọi là tín ngưỡng thờ “Bà, Cậu”. Phải
chăng đây là sự gần gũi về mặt tín ngưỡng và phản ánh tinh thần đoàn kết
cộng đồng giữa người Hoa và người Việt, được hình thành trong quá trình
khai phá vùng đất mới? Hai câu đối được viết ngay trên cổng vào thật ý
nghĩa và diễn ra được hình thái của vàm sông thửa nào: “Miếu ngoại phong
quang đê ngạn cảnh/ Môn tiền thắng tích thuỷ hoài triều’’.
Tổ đình Quốc tổ Lạc Hồng Đến vàm chơi Cổ
Cò, hẳn cũng nên dành thời gian đến thăm Tổ đình Quốc tổ Lạc Hồng được
dựng ở vàm sông phía đối diện với chợ Cổ Cò. Tổ đình toạ lạc ở ấp Thạnh
An 3, xã Thạnh Thới Thuận, huyện Mỹ Xuyên. Có thể nói đây là một ngôi
đền độc đáo ở Sóc Trăng và khu vực nam Hậu Giang. Tuy chỉ là một ngôi
đền nhỏ, được xây dựng từ những năm 70 của thế kỷ trước, nhưng đến thăm
ngôi đình này, chúng ta hẳn sẽ có một cảm giác thật ấm áp khi nghĩ về tổ
tiên và quê hương, về nghĩa tình dân tộc.
Toàn cảnh ban thờ Quốc Tổ - ảnh Cao Long.
Xét về địa thế,
quả thật nơi được chọn để dựng ngôi đình thờ quốc tổ ở vị trí thật đẹp.
Từ trước khoảng sân rộng của ngôi đình này, nơi có tượng mẹ Âu Cơ được
đắp với hình dáng của một thiếu nữ Việt Nam đứng trên lưng chim Việt, ta
có thể quan sát gần như toàn cảnh vàm sông Cổ Cò trải rộng trong tầm
mắt.
Tổ đình Quốc tổ
được xây dựng vào khoảng năm 1970 của thế kỷ XX. Mục đích của những
người xây dựng ngôi đình này là để nhắc nhở con cháu: làm người phải nhớ
đến nguồn gốc. Tất cả người Việt đều là anh em có chung một tổ tiên nên
trong quan hệ đối xử phải có tình tương thân, tương ái... giúp đỡ lẫn
nhau, yêu thương nhau và xóa đi những tị hiềm. Ý nghĩa sâu xa hơn là
mong ước một đất nước thống nhất và thanh bình. Thay vì xuân thu nhị kỳ
cúng tế như các ngôi đình thờ thành hoàng bổn cảnh khác, Tổ đình thờ
Quốc tổ chỉ cúng tế mỗi năm một lần đúng vào ngày giỗ tổ Hùng Vương.
2 câu thơ được bày trong tổ đình - ảnh Cao Long.
Khán thờ với trên
cao là bức tranh tường họa hình 9 con rồng uốn lượn với nghĩa “cửu
long”. Tượng tiên phụ Lạc Long Quân đắp bằng xi-măng, sơn màu đồng theo
họa tiết của những chàng trai Lạc Việt được miêu tả trên mặt trống đồng
Ngọc Lũ. Ở phía trước và thấp hơn một chút là tượng của Hùng Vương-người
đã lập nên nhà nước Văn Lang.
Những câu đối, câu
giáo huấn được trưng bày trong Tổ đình đều có ý nghĩa giáo huấn và ghi
nhớ về lịch sử, về nòi giống rồng tiên với lối văn vần giản dị, mong muốn sao cho tất cả mọi người đều hiểu được tâm ý “cùng
một gốc phải nhớ đến công đức sinh thành”. “Công cha cắt rún thương
nòi giống - tình mẹ chôn nhau nhớ cội nguồn; Lạc Long thánh vũ chỉ dụ
đại đồng - Quân phụ thần uy sắc ghi văn hiến”. Thật ấn tượng khi ta đọc
được những câu: “Trải bao thế hệ vẫn oai hùng, dựng nước vua Hùng mở sử
cương, Hào kiệt anh thư thề nối nghiệp, từ trong bọc trứng nở yêu
thương”. Một câu khác “Từ thưở Hồng Bàng Việt Quốc khai, Vua - Tôi đồng
tắm dải sông dài, cùng nghe chim hót vui ca hát, mà cũng đâu lưng để cấy
cày”.
Tác giả thắp nén nhang trước tượng mẹ Âu Cơ.
Có thể khẳng định,
Tổ đình Quốc tổ nơi đây như là một “chất men kết nối lòng người”. Và
khi việc thờ cúng, tưởng nhớ Quốc tổ là triết lý sống hằn sâu trong tâm
khảm dân gian của người Việt thì đây cũng là một cách thống nhất lòng
người, để mọi người luôn nhớ Quốc tổ và truyền thống nòi giống Rồng Tiên
bằng những việc làm cụ thể mỗi ngày.
Đến chơi chợ Cổ
Cò, khám phá những nhánh sông làm nên ngã ba-ngã tư Cổ Cò, hãy dành một
khoảng thời gian để viếng thăm Tổ đình Quốc tổ Lạc Hồng, để khám phá
những nét độc đáo của ngôi đền thờ quốc tổ nơi vàm sông là điểm cuối
cùng của rạch Cổ Cò và cũng là điểm khởi đầu của dòng sông Mỹ Thanh với
bao huyền thoại của một thời mở đất. Trong kỳ 9 - kỳ
cuối cùng của loạt ký sự: Mỹ Thanh Du Ký, chúng tôi sẽ giới thiệu đến
quý vị và các bạn về Làng Hòa Tú xưa cùng ngôi đình làng nổi tiếng, nơi
khởi nguồn của cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ 1940 ở tỉnh Sóc Trăng./.
Vàm
Cổ Cò là nơi đánh dấu điểm khởi đầu của sông Mỹ Thanh và cũng là điểm
cuối cùng của con rạch Cổ Cò. Theo những thư tịch cũ và người dân địa
phương thì con rạch được đặt tên là Cổ Cò bởi con rạch này có nhiều khúc
quanh co có hình dáng giống như cổ của một con cò đang nằm nghỉ, duỗi
dài.
Địa
chí Sóc Trăng 1904 ghi nhận: “Sông ngòi trong tỉnh thông lưu với nhau
một cách tự nhiên hoặc qua các kênh đào, làm cho hệ thống thủy đạo chỉ
là một tổng thể những luồng nước tự nhiên và nhân tạo, chỉ khác nhau ở
bề rộng và độ sâu”. Ngay cả đến bây giờ vẫn vậy, Rạch Cổ Cò với chiều
dài khoảng 18 km thực sự là tuyến lưu thông huyết mạch của toàn bộ lưu
vực Mỹ Thanh từ xưa đến nay. Rạch chạy thẳng từ Nam lên Bắc hướng ra cửa
biển Mỹ Thanh. Ngay đầu vàm là thị tứ khá sầm uất, trung tâm của xã
Ngọc Tố mà cư dân địa phương vẫn gọi là chợ Cổ Cò. Còn vàm sông này thì
được người dân trong vùng gọi là ngã ba Cổ Cò.
Một góc chợ Cổ Cò ngày nay.
Chợ Cổ Cò và phế tích… hồ Tịnh Tâm Rạch Cổ Cò là sự
hợp thành của rạch Nhu Gia từ phía tây đổ về và rạch Ba Xuyên từ mạn
Đông-Bắc chảy xuống. Không chỉ vậy, nguồn cấp nước cho con rạch này còn
là 3 phụ lưu đáng kể khác là: Rạch Cái Giầy từ Bạc Liêu chảy qua đúng
vào vị trí con đường từ Sóc Trăng đi Bạc Liêu và cũng là ranh giới của
hai tỉnh. Phụ lưu khác là rạch Nàng Rền chảy từ hướng Ngã Năm lên. Phụ
lưu cấp nước thứ 3 là rạch Cà Lăm, thông lưu với rạch Chàng Ré và rạch
lớn Nhu Gia. Còn con rạch Ba Xuyên, không chỉ cấp nước cho rạch Cổ Cò mà
còn là một con rạch quan trong của lưu vực này khi vừa thông lưu với
rạch Cổ Cò, lại chảy vào sông Hậu ở vàm Đại Ngãi. Trong những năm đầu
thế kỷ XX, đây cũng là điểm cuối của các tàu thuộc hãng vận tải đường
sông, đảm trách tuyến đường thuỷ các tỉnh miền Tây. Qua phà Dù Tho, đi
lên một đoạn chừng 2 km sẽ gặp ngay tuyến đường Tỉnh 936 dài khoảng 12
km, nối liền các xã: Ngọc Đông, Ngọc Tố, Hòa Tú 2… nối với Huyện lộ
14 để trổ ra Quốc Lộ 1A. Cũng còn ít nhất là 2 tuyến khác có thể tới
Cổ Cò là đi theo Tỉnh lộ 8, đến chân cầu Mỹ Thanh 1 thì rẽ phải, qua đò;
hoặc đi ngã Tham Đôn, qua ngã Hoà Tú 1, xuôi xuống Ngọc Đông rồi tới
Ngọc Tố - Cổ Cò. Dù là khu chợ của xứ nhiều sông, rạch nhưng bây giờ đến
chơi chợ Cổ Cò thật dễ dàng với phương tiện xe gắn máy. Chợ Cổ Cò án
ngữ cuối vàm Cổ Cò, đây cũng là trung tâm của xã Ngọc Tố, 1 trong 6 xã
vùng tôm-lúa của huyện Mỹ Xuyên. Ngọc Tố hiện là
xã có tỷ lệ hộ nghèo thấp nhất ở huyện Mỹ Xuyên với số hộ nghèo
chỉ là 5% theo tiêu chí cũ. Chợ Cổ Cò là nơi thuận tiện mua bán, giao
thương bởi đây là nơi giáp ranh 3 huyện: Mỹ Xuyên, Trần Đề và Vĩnh
Châu. Hiện nay, chợ Cổ Cò tập trung 56 doanh nghiệp, cơ sở sản xuất
và khoảng 150 hộ kinh doanh, mua bán. Chưa tính những hộ buôn bán nhỏ lẻ
theo kiểu tự sản, tự tiêu. Khu vực trung tâm hành chính của Ngọc Tố
cũng đang được xây dựng với Nhà Văn hoá, trụ sở Uỷ ban nhân dân xã cùng
những thiết chế văn hoá ở cơ sở. Dù là một xã vùng sâu nhưng Ngọc Tố
cũng đã có trường Trung học phổ thông từ khá lâu. Theo ký ức của những
người cố cựu ở xứ này thì chợ Cổ Cò bắt đầu lên nhà tường, nhà lầu vào
những năm 60 của thế kỷ XX.
Ông Huỳnh Thanh Danh kể chuyện Cổ Cò ngày trước.
Ông Huỳnh Thanh
Danh (65 tuổi) cho chúng tôi biết: “Những năm 59-60, Ngô Đình Diệm xây
dựng khu trù mật Hoà Tú không phải ở đây mà ở mé trong đồng. Diệm cất
một dãy phố 20 căn ở giữa ruộng, trong khi xứ mình là xứ sông nước-thời
đó làm gì có đường xá, xe cộ như bây giờ! Cái chợ của khu trù mật đó làm
ăn hổng xong vì hổng phù hợp nên khoảng 1 năm sau, người bán buôn cũng
từ từ chuyển về ngay lại chỗ cũ! Tức là khu vực chợ mình bây giờ ven
theo mé sông… cũng cất nhà lá tạm bợ để bán buôn thôi. Từ từ một số
người làm ăn khá lên thì cất nhà tường, rồi 1-2 cái nhà lầu. Còn số nhà
lầu sau này thì chỉ có từ sau năm 75… Tôi và quay phim
Lâm Huy theo đường cũ ra vị trí của khu trù mật năm xưa. Từ con lộ
chính, chúng tôi theo một nhánh lộ đất đi ra mé sau đồng với hai bên
đường là những vuông tôm san sát nhau. Dấu tích của khu trù mật xưa giờ
vẫn còn và hầu như người ở xứ này ai cũng biết-đó là Hồ Tịnh Tâm, nằm
lọt thỏm giữa những vuông tôm. Hồ Tịnh Tâm là một mô-típ chung của các
khu trù mật được Ngô Đình Diệm dựng nên… cũng hồ nước rộng ở giữa là một
cù lao có trồng cây xanh và dựng ở đây một căn nhà mát mà hình dáng đều
na ná nhau, kiểu như nhà mát ở hồ Tịnh Tâm trong Khu Hồ Nước Ngọt vậy!?
Tôi cũng đã ngắm căn nhà mát kiểu này ở Hồ Tịnh Tâm TX.Vị Thanh (Hậu
Giang) nên mới có suy luận như vậy!?
Phế tích “Hồ Tịnh Tâm Cổ Cò”.
Hồ Tịnh Tâm ở Cổ
Cò giờ chỉ còn duy nhất là hình dáng của…một hồ nước trong xanh, cây tạp
mọc lúp xúp quanh bờ. Những tảng đá ngày xưa dùng làm non bộ cũng đã bị
người dân phá dỡ lấy về làm vật liệu xây dựng. Một bầy Le le 6 con vô
tư dạo trong hồ nước, bất chấp 2 ông quay phim, chụp ảnh đang lia máy
theo để…bắt cho được khung hình thuộc dạng quý hiếm này. Thế mới biết
rằng-điều gì không hợp với thực tế của cuộc sống, không hợp với đạo lý
và lòng dân thì trước sau gì cũng trở thành phế tích. Điều gì làm nên thương hiệu… bánh in Cổ Cò? Một mặt hàng được
nhiều người đến đây tìm mua và xem như là một mặt hàng đặc sản chính là
bánh in-bánh in Cổ Cò. Bánh in ở đây tuy nhỏ nhưng được đúc dầy hơn và
có vị ngọt hơn những loại bánh in ở nơi khác. Sở dĩ sản phẩm này từng có
tiếng trong vùng bởi cách chế biến hết sức công phu, dù nay đã phần nào
mai một chút ít bởi phương thức sản xuất công nghiệp.
Cụ Châu Văn Háo và tác giả.
Cụ Châu Văn Háo
(87 tuổi) - một người cố cựu ở xứ này và cũng là người có tay nghề làm
bánh in lâu năm nói cùng chúng tôi về công phu để làm nên thương hiệu
của bánh in Cổ Cò khi xưa như sau: - Chất liệu để làm
bánh in Cổ Cò xưa cũng là từ bột nếp thôi. Nhưng đầu tiên là nếp đó đem
đi xôi lên, sau đó phơi khô và rang cát cho thật khô rồi mới xay trong
cối xay đá. Bây giờ thì người ta lên bột bằng cách “thổi phùng” rồi
nghiền bằng máy. Làm kiểu mới thì bột tốt và mịn lắm… nhưng bột này
không có hương thơm, mùi thơm của nếp mới. Với bột làm theo cách cũ khi
mình chỉ cần để ở xa cũng đã bay hương thơm đặc trưng của bánh in. Trong kỳ tiếp theo
của loạt ký sự này, chúng tôi sẽ dành thời gian để tìm hiểu xem vàm Cổ
Cò là ngã ba hay ngã tư? Và đến thăm Tổ đình Quốc tổ Lạc Hồng nằm bên
vàm sông này.
